یادداشتی بر یک پدیده اجتماعی؛ وقتی نام هنر، جایگزین معیارهای فرهنگی و مسئولیت اجتماعی می‌شود

 

هنر، بی‌تردید یکی از ارزشمندترین جلوه‌های تمدن انسانی و زبان بیان احساس، اندیشه و تجربه‌های بشری است؛ اما آیا صرف نام‌گذاری یک اثر یا رفتار به‌عنوان «هنر»، برای مشروعیت‌بخشیدن به هر نوع محتوا، حرکت یا هنجارشکنی کافی است؟ آیا می‌توان به نام شناخت هنر، هر مرزی را نادیده گرفت و هر رفتار و نمایشی را، فارغ از پیامدهای فرهنگی و اجتماعی آن، پذیرفت؟

 

پاسخ به این پرسش‌ها مستلزم تفکیک میان آزادی و خلاقیت هنری از یک‌سو، و مسئولیت اخلاقی، اجتماعی و قانونی هنرمند و متولیان فرهنگ از سوی دیگر است. هنر در جوامع مختلف، صورت‌ها و سبک‌های گوناگونی دارد و بسیاری از این تفاوت‌ها شایسته مطالعه و شناخت‌اند؛ اما شناخت یک جریان هنری، لزوماً به معنای تأیید تمام محتواها و رفتارهای منتسب به آن نیست.

 

برای نمونه، برخی گونه‌های موسیقی رپ، به‌ویژه آثار موسوم به «گنگستا رپ»، در کنار آثار اجتماعی و اعتراضی ارزشمند این سبک، گاه با ترویج خشونت، الفاظ رکیک و عادی‌سازی رفتارهای آسیب‌زا همراه بوده‌اند. همچنین در برخی آثار موسیقی تجاری غرب، از جمله بعضی نمونه‌های «ترپ» و «هوی‌متال» افراطی، ممکن است مضامینی دیده شود که با معیارهای اخلاقی و فرهنگی جامعه ما سازگار نباشد. البته نه همه رپ، نه همه ترپ و نه همه موسیقی غربی را می‌توان در یک قالب داوری کرد؛ همان‌گونه که در هنر ایرانی نیز نمی‌توان هر اثری را صرفاً به دلیل ایرانی‌بودن، واجد ارزش دانست.

 

بنابراین، معیار ارزیابی هنر، نه صرفاً خاستگاه جغرافیایی آن است و نه ادعای هنرمند درباره هنری‌بودن اثر؛ بلکه محتوا، شیوه ارائه، ارزش‌های انسانی، ضوابط قانونی و تناسب آن با بستر فرهنگی جامعه نیز باید مورد توجه قرار گیرد.

 

مسئولیت مضاعف متولیان فرهنگ

در جمهوری اسلامی ایران، اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی صرفاً یک نهاد برگزارکننده برنامه‌های هنری نیست؛ بلکه مسئولیتی فرهنگی و قانونی نیز بر عهده دارد. انتظار طبیعی از چنین نهادی آن است که در کنار حمایت از خلاقیت، استعدادها و فعالیت‌های هنری، میان هنر فاخر و محتوای مبتذل، میان نقد هنری و ترویج رفتارهای آسیب‌زا، و میان نوآوری و عبور از ضوابط قانونی تمایز قائل شود.

 

این سخن به معنای انکار تنوع هنر یا محدودکردن سلیقه‌های فرهنگی به یک قالب واحد نیست؛ بلکه یادآوری این اصل است که تخصص در هنر، به معنای مصونیت از نقد نیست و هیچ فرد یا نهادی نباید خود را فراتر از گفت‌وگوی کارشناسی و مطالبه‌گری عمومی بداند. شناخت هنر با ادعای شناخت آن تفاوت دارد و مسئولیت فرهنگی نیز تنها با برگزاری برنامه و حضور در محافل هنری به انجام نمی‌رسد.

 

از رئیس محترم اداره فرهنگ و ارشاد اسلامی انتظار می‌رود در مواجهه با برنامه‌ها و جریان‌های هنری، افزون بر ملاحظات تخصصی، به معیارهای قانونی، اخلاق عمومی و چارچوب‌های فرهنگی کشور نیز توجه داشته باشد. هرجا درباره محتوای برنامه‌ای، نوع اجرا، پوشش یا رفتارهای به‌نمایش‌گذاشته‌شده ابهامی وجود دارد، راه درست، بررسی کارشناسی، گفت‌وگوی مستدل و اقدام منطبق با قانون است؛ نه برخورد سلیقه‌ای و نه تأیید بی‌قیدوشرط به نام هنر.

 

حضور مسئولان؛ حمایت از یک برنامه یا تأیید یک پیام؟

 

نکته مهم‌تر، مسئولیت مقام‌های اجرایی در چنین موقعیت‌هایی است. فرماندار، به‌عنوان عالی‌ترین مقام اجرایی شهرستان، صرفاً یک شرکت‌کننده عادی در مراسم عمومی نیست. حضور او در یک برنامه، به‌ویژه برنامه‌ای که با عنوان رسمی، پوشش رسانه‌ای یا جایگاه سازمانی برگزار می‌شود، ممکن است در افکار عمومی حامل پیام حمایت، تأیید یا دست‌کم همراهی دستگاه اجرایی تلقی شود؛ هرچند نیت شخصی او صرفاً حضور در یک رویداد فرهنگی باشد.

 

ازاین‌رو، شایسته است مقام عالی اجرایی شهرستان پیش از حضور در برنامه‌های فرهنگی و هنری، از ماهیت، محتوای اجرایی و چارچوب‌های آن اطلاع کافی داشته باشد و میان حمایت از اصل فعالیت هنری و تأیید همه اجزای یک برنامه تفاوت قائل شود. این توصیه نه به معنای پرهیز مسئولان از حضور در عرصه فرهنگ است و نه دعوت به قضاوت شتاب‌زده درباره هنرمندان؛ بلکه تأکیدی بر ضرورت تناسب میان جایگاه رسمی، مسئولیت اجتماعی و پیامدهای عمومی رفتار مسئولان است.

 

در نظامی که عنوان و هویت رسمی آن با ارزش‌های اسلامی پیوند خورده است، طبیعی است که از کارگزاران آن انتظار رعایت قوانین و ضوابط رسمی کشور برود. در عین حال، نسبت‌دادن هر رفتار فردی به کل نظام نیز منصفانه نیست؛ اما مسئولان باید بدانند که رفتار و حضور رسانه‌ای آنان می‌تواند به‌عنوان نشانه‌ای از رویکرد نهادهای رسمی تفسیر شود. پیشگیری از برداشت‌های نادرست، بخشی از مسئولیت حرفه‌ای و اجتماعی آنان است.